Teoría: Vocabulario básico kichwa

Sitio: Campus Virtual SISAWU®
Curso: Kichwa Principiantes - Acceso Libre
Libro: Teoría: Vocabulario básico kichwa
Imprimido por: Invitado
Día: miércoles, 29 de abril de 2026, 18:52

Descripción

Kichwa shimikuna

1. Ayllu - Familia

KICHWA

CASTELLANO

Achik mama

Madrina.

Achik wawa.

Ahijado, ahijada.

Achik yaya  

Padrino

Ayllu

Familia

Churi

Hijo

Hachun

Nuera, cuñada.

Hatun mama

Abuela.

Hatun yaya

Abuelo.

Kari

Hombre.

Kusa

Esposo, marido.

Kuyashka

enamorada(o)

Kuytsa

mujer adolescente

Imilla

adolescente varón

Lachuri

Hijastro.

Lamama

Madrastra.

Lapani

Hermanastra

Lawshi

Hijastra.

Lawawki

Hermanastro

Layaya

Padrastro.

Mama

Madre

Masha

Yerno, cuñado.

Mashi

Amigo, compañero

Ñaña

Hermana (entre hermanas)

Pani

Hermana (hermano a hermana).

Yuyak Anciano

Yuyak mama

Anciana

Riksishka Conocido.
kati churi Nieto
Kati ushushi Nieta

Runa

Ser humano.

Sapalla

Viudo (a)

Mikya mama

Tía.

Hachi

Tío.

Turi

Hermano (hermana a hermano)

Ushushi

Hija.

Wakcha

Huérfano.

Wamra

joven

Tayta

tutor (mentor)

Warmi

Mujer, esposa.

Wawa

Niño, niña.

Wawki

Hermano (entre hermanos).

Yaya

Papá.

 

 

 

2. Pacha - Tiempo

Días de la semana

Hunkay Punchakuna

Lunes

AWAKI

Martes

AWKARIK

Miércoles

CHILLAY

Jueves

KULLKA

Viernes

CHASKA

Sábado

WACHA

Domingo

INTI

 

 

Meses del año

Watapak Killakuna

Enero

KULLA

Febrero

PANCHI

Marzo

PAWKAR

Abril

AYRIWA

Mayo

AYMURAY

Junio

RAYMI

Julio

SITWA

Agosto

KARWAY

Septiembre

KUSKI

Octubre

WAYRU

Noviembre

SASI

Diciembre

KAPAK

 

TIEMPO – PACHA

Tiempo

Pacha

Hora

Saylla

Espacio

Pacha

Mundo

Pacha

Naturaleza

Pacha

Universo

Pacha

Reloj

Pacha tupuk

Minuto

Chiniku

Segundo

 Chinilla

Año

Wata

Medio año

Chawpi wata

Mes

Killa

Semana.

Hunkay

Madrugada

Tutamanta

Día

Puncha

Medio día

Chawpi puncha

Tarde

Chishi

Noche

Tuta

Media noche

Chawpi tuta

Amanecer

Pakarina

Anochecer

Tutayana

Tiempo pasado

Yallishka pacha

Tiempo presente.

Kunan pacha

Preterito Indefinido

Sarun Pacha

Preterito inperfecto

 Ñawpa Pacha

Tiempo futuro

Shamuk pacha

Ayer

Kayna

Anteayer

kaynapak kayna

Hoy, ahora

Kunan

Mañana

Kaya

 

 

 

3. Runapak Aycha - Cuerpo Humano

Akcha

Cabello.

Akcha kara

Cuero cabelludo.

Alli maki

Mano derecha.

Ana

Lunar

sirka

Vena, arteria.

Aycha / ukku

Carne, cuerpo.

Chakata tullu

Clavícula.

Chaki

Pie.

Chaki ruka

Dedo del pie.

Chaki sillu

Uña del dedo del pie.

Chaki uku

Planta del pie.

Takillpa

Talon.

Chanka

Pierna.

Chuchu

Seno.

Hantsa

Páncreas

Isma

Heces

Hayak

Amargo, hiel, bilis.

Kiru

Muela.

Humpi

Sudor.

Huña

Moco.

Ishpa puru

Vejiga.

katsu

Lagaña.

Kara

Piel.

kasku

Pecho.

Kasku tullu

Esternón.

kallu

Lengua

kashtuna

Mandíbula, quijada.

Kunka

Garganta, cuello.

Kunka tullu

Nuca.

Kunkuri

Rodilla.

Kuruta

Testículo.

Lluki maki

Mano izquierda.

Maki

Mano.

Maki hawa

Palma de la mano.

Maki ruka

Uña del dedo de la mano.

Maki washa

Dorso de la mano.

Mama chanka

Muslo.

Miklla

Regazo.

Mirka

Paño, mancha de la cara.

Mitsa

Verruga.

Muku

Codo.

Ñutku Cerebro

Ñañu chunchulli

Intestino delgado.

Ñawi

Cara, rostro.

Ñawi chakata

Glándula pineal.

uyaycha

Mejilla.

Ñawi lulun

Ojo.

Kimlla

Pestaña.

Ñawi millma

Ceja.

Pata millma

Vello púvico.

Pata tullu

Hueso púvico.

Paya ruka

Dedo pulgar.

Pallkala

Sien.

kaytu anku

Nervio.

Pinkullu

Tobillo.

Pupu

Ombligo.

Puzun

Estómago.

Raka

Vagina.

Raku chunchulli

Intestino grueso.

Rikra

Hombro.

kashuk

Axila.

Ruka

Dedo

Rinri

Oreja, oído.

Ruka

Dedo.

Shimi

Boca.

Shimikara

Labio.

Shimikiru

Diente.

Shimi millma

Bigote. Barba.

Shunku

Corazón.

Shunku ruka

Dedo del medio.

Siki

Nalga.

Chupa tullu

Coxis.

Sikihutku

Ano.

Aycha

Músculo.

Sinka

Nariz.

Sinka utku

Fosa nasal.

Chuka

Saliva

Tullu

Hueso.

Tunkuri

Esófago.

Ullu

Pene.

Uma ruka

Dedo anular.

Uma tullu

Cráneo.

Urna ñutku

Cerebro.

Washa

Espalda.

Washa ñutku

Cerebelo.

Washa tullu

Columna vertebral, espinazo.

Washa tullu ñutku

Médula espinal.

Wawa mama

Placenta.

Wawa ruka

Dedo meñique.

Wiki

Lágrima.

Wiksa

Barriga, vientre.

Yaku ishpa

Orina.

Yana shunku

Hígado.

Yaku shunku

Riñón.

Yawar

Sangre.

Yurak shunku

Pulmón.

 

 

4. Kiwakuna - Plantas


Allpa kiwa

Hierba rastrera

Anku

Liana.

Chillka

Chilca.

Kallampa

Hongo

Kasha

Espina

Kaspi

Palo, Madera

Kiwa

Hierva.

Kiru

Árbol.

Kishuar

Quishuar

Kullku

Tronco

Muyu

Semilla.

Payku

Payco

Panka

Hoja

Pimill

Alga acuática.

Pinllu

Lechero

Puma-maki

Pumamaqui

Sapi

Raíz

Shayri

Tabaco

Sisa

Flor

Tsawar

Penco.

Tsini

Ortiga.

Tutura

Totora

Wantu

Floripondio.

Wayta

Clavel.

Yura

Planta.

Yuyu / panra

Nabo.


5. Churanakuna- Vestimenta

Anaku

Anaco

Chumpi

Faja.

Churana

Ropa.

Kunkallina

Bufanda.

Kushma

Saco

Pachallina Bayeta

Llawtu

Corona.

Maki-watana

Manilla, pulsera.

Mama chumpi

Faja-madre.

Muchiku

Sombrero.

Muntira

Gorra.

Pakcha

Sábana.

Pintu

Camisa

Pintu ushuta

Medias.

Raku kushma

Abrigo

Rinrina

Arete.

Ruwana

Poncho.

Shikra

Bolso.

Shiwi

Anillo.

Tupu

Prendedor.

Uku kushma

Camiseta.

Ushuta

Zapato.

Alparkata

Alpargates

Wallka

Collar.

Wara

Pantalón.

Warmi wara

Blusa

Wawa chumpi

Faja-delgada.

6. Wiwakuna - Animales

Allku Perro.
Amaru Serpiente.
Anka Gallinazo.
Añanku Hormiga.
Añas Zorro, mofeta.
Apankura Cangrejo.
Atallpa Gallina.
Atuk Lobo.
Challuwa Pez.
Chita Chivo.
Chucha Raposa
Chuchi Pollo.
Chukuri Comadreja.
Churu Caracol.
Chushik Lechuza.
Chuspi Mosca.
Hampatu Rana.
Katsu Escarabajo.
Khuzu Larva de escarabajo.
Kiliki Quilico.
Kinti Picaflor.
Kirkinchu / kachikampu Armadillo.
Kuchi Cerdo.
kukulli Paloma
Kulta Pato.
Kuntur Condor.
Kurikinka Curiquingue.
Kuru Gusano.
Kushillu Mono.
Kuskunku Buho.
Kuy Cuy / conejillo de indias
Kuyka Lombríz.
llama Llama, oveja.
Lulun Huevo.
Mi si Gato.
Nina kuru Luciérnaga.
Piki Pulga.
Pillis Piojo del cuerpo.
Pillpintu Mariposa.
Pishku Pájaro, ave.
Puma Puma.
Taruka Venado.
Tsia Huevo de parásito, liendra.
Tsini kuru Larva.
Ukucha Ratón.
Urpi Tórtola
Uru Araña.
Usa Piojo.
Wakra Ganado.
Waksa Lagartija.
Walaku Rana comestible.
Waman Gavilán.
Yawati Tortuga.

7. Murukuna - Productos Agrícolas

Chukllu

Choclo.

Chullpi

Chulpi.

Hikama

Jícama.

Inchi

Maní.

Kamuti

Camote.

Khura

Maíz germinado.

Killu sara

Maíz amarillo.

Kinuwa

Quinoa.

Lumu

Yuca.

Mashuwa

Mashua.

Milluku

Melloco.

Muruchu

Morocho.

Papa

Patata.

Puka sara

Maíz rojo.

Purutu

Fréjol.

Rakacha

Zanahoria.

Raku purutu

Porotón.

Sapallu

Sapallo.

Sara

Maíz.

Tawri

Chocho.

Uka

Oca.

Yana sara

Maíz negro.

Yurak sara

Maíz blanco.

Zampu

Sambo, calabaza.

8. Tullpukuna- Colores

 

tullpu

 

Tullpu Colores
Ankas Azul
Chawa ankas Celeste
Chawa killu Amarillo claro
Chawa waylla Verde claro
Killu Amarillo
Kishpu Naranja
Maywa Morado
Paku Café – Marrón
Puka Rojo
Suku Plomo
Waminsi Rosado
Waylla Verde
Yana Negro
Yanalla ankas Azul marino
Yurak Blanco

 

 

9. Pachamama - Naturaleza

Alli allpa

Tierra fértil.

Allpa

Tierra.

Haka

Peña.

Kunuk allpa

Costa.

Kurpa

Terrón.

Kutama

Pirámide natural,

Manña

Borde, orilla.

Mayu

Río.

Pampa

Llano, campo.

Puka allpa

Tierra roja.

Pukru

Hondonada.

Sacha

Monte, bosque, selva.

Shayak allpa

Ladera.

Thiyu / illul

Arena.

Tsala allpa

Tierra estéril.

Tula

Loma.

Turu

Lodo.

Urku

Montaña, cerro.

Wampu allpa

Pantano, ciénega.

Wayku

Quebrada, barranco.

Wayku

Acequia.

Yana allpa

Tierra negra.

Yurak allpa

Tierra blanca.